Na ishte njëherë Regno D’Albania: Entuziazëm në Kosovë e Maqedoni, mosbesim në Epir

Një nga librat më të rëndësishëm për historinë e vonë të Shqipërisë është “Jugoslavia e Albania: Memorie di un diplomatico” nga Carlo Umiltà, botuar në Milano më 1947. Ky libër është bërë udhëzues për diplomatët italianë në Tiranë, Shkup dhe Prishtinë që nga vitet '90.

Më 20 maj 1941, Umiltà udhëtoi në Kosovë, pjesën shqiptare të Maqedonisë dhe Epir. Ai u bë dëshmitar i tre kryeministrave shqiptarë: Shefqet Vërlacit, Mustafa Krujës dhe Ekrem Libohovës.

Në Kosovë, shqiptarët e mirëpritën bashkimin me Shqipërinë për të marrë kontrollin e vendit dhe për të ndaluar kolonët sllavë. Entuziazëm i madh u vu re edhe në Maqedoninë shqiptare.

Në kontrast, në zonat e Epirit si Kosturi, Grebenë, Janina, Arta dhe Preveza, popullsia greke, sllave dhe arumune nuk donte bashkimin me Shqipërinë. Edhe çamët nuk ishin entuziastë.

Në Sanxhak, shqiptarët u nxitën nga Eqrem bej Vlora për t'u bashkuar me Shqipërinë. Umiltà, monarkist, kishte pikëpamje të ndryshme nga politika fashiste e Duçes.

Fashizmi italian pranoi se Shqipëria ishte ende në semifeudalizëm dhe nuk e imponoi modelin e vet. Në brendësi italiane kishte rivalitete midis monarkistëve dhe fashistëve.

Umiltà kritikoi keqllogaritjen italiane për Epirin dhe Çamërinë, duke sqaruar kufijtë etnografikë. Myslimanët çamë donin trajtim më të mirë nga grekët, por jo domosdoshmërisht bashkim me Shqipërinë.

““Pas Prevezës shkova në atë zonë të territorit 50 kilometra në veri të këtij qyteti... Por edhe këtu pak vetë mendonin t’i aneksoheshin Shqipërisë; vetë myslimanët donin një trajtim më të mirë nga grekët, por nuk tregonin një entuziazëm të vërtetë të ishin brenda Shqipërisë”.”

Artikulli është shkruar nga Col Mehmeti, bazuar në librin e Carlo Umiltà.